Yazar Mustafa Metin KAŞLILAR: Türkiye’nin enerji denkleminde Hindistan faktörü... Yaptırımlar ve rafineriler...

Türkiye ham petrol ve özellikle bazı rafine petrol ürünlerinde dışarı oldukça bağımlı durumda özellikle jeopolitik kırılmalarında yaşanması fiyatların daha da yükselmesine ve Türkiye’nin dış ticaret açığının artmasına sebebiyet veriyor

Türkiye son dönemde enerji çalışmalarında oldukça seviye atlamış olsa da hala dışa bağımlı durumda ve dünyada gerçekleşen jeopolitik kırılmalarda Türkiye’nin enerji denkleminde farklılıklar yaratırken sorunları da peşinde getiriyor.

Türkiye ham petrol ve özellikle bazı rafine petrol ürünlerinde dışarı oldukça bağımlı durumda özellikle jeopolitik kırılmalarında yaşanması fiyatların daha da yükselmesine ve Türkiye’nin dış ticaret açığının artmasına sebebiyet veriyor.

Bu noktada enerji denkleminde değişimler üzerine konuşmamız gerekli zira bilindiği üzere Ukrayna’nın yeni askeri stratejisi ile birlikte Rusya’nın petrol rafineleri doğrudan Ukrayna tarafından hedef alınıyor. Bu da Rusya’da işleme kapasitesinin ve rafine ürün arzının kısılması demek aynı zamanda Rusya bu senenin yaz aylarında ağır saldırılar sonrasında iç piyasadaki arz sıkıntısı ve hasarların kontrolü için benzin ve motorin ihracatına kısıtlama getirdi. Bu noktada Rusya 31 Ekim’e kadar dizel, gemi yakıtı ve gaz yağına kısıtlama getirirken 31 Ocak 2027 tarihine kadar benzin ihracatında kısıtlama kararları aldı zira Rusya’daki rafinelerin tekrar eski düzene döndürülmesi uzun süre alacaktır.

Rusya'daki rafinerilere yönelik saldırılar ve petrol ürünleri ihracatına getirilen kısıtlamalar, Türkiye'nin enerji tedarikinde alternatif ülkelere yönelmesini beraberinde getirmiştir diyebilirim. Bu süreçte Hindistan ve ABD öne çıkan tedarikçiler arasında yer aldı. Özellikle Rusya'dan petrol ürünleri tedarikinin kısıtlandığı dönemde Türkiye, enerji tedarik rotasını Hindistan ve ABD'ye çevirdi. Ağustos ayında Hindistan'dan gerçekleştirilen rekor düzeydeki rafine ürün alımı, Türkiye'nin rafine petrol ürünleri tedarikinde alternatif kaynaklara yöneldiğini göstermesi açısından önem taşıyor fakat Bununla birlikte, rafine ürün ithalatındaki bu değişim Türkiye'nin Rusya'dan ham petrol alımlarındaki değişimle doğrudan özdeşleştirilmemelidir. Zira ham petrol ve rafine petrol ürünleri farklı tedarik süreçlerine ve ithalat dinamiklerine sahiptir. Bu nedenle iki ürün grubunun ithalat verileri ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Bu geçici alımlar özellikle ABD Başkanı Trump ve Rusya Devlet Başkanı Putin’in görüşmeleri ve ABD, Rus dizelinin küresel pazara sunulması için geçici bir lisans yayımlaması sonrasında Rusya dizelde ihracat yasağını kısmen kaldırdı bu süreçten sonra Rusya Türkiye’nin tekrar en fazla alım yaptığı ülke seviyesine döndü ilaveten avantajlı fiyatlarla alım yapılmaktadır.

Peki Hindistan enerji ihracatında nerede yer alıyor. Hindistan günümüzde özellikle petrol ürünlerindeki enerji ihracatında küresel bir rafineri gücü olma özelliği taşımaktadır. Ama Hindistan’ın kendisi bir petrol üreticisi değildir zira ihtiyacı olan ham petrolün %90’ını dışardan karşılar fakat bu büyümeyi nasıl gerçekleştiriyor ve Türkiye’ye kısa dönemde de olsa yüksek enerji ihracatı nasıl yapabiliyor.

Hindistan bu noktada bu başarısını dünyanın en büyük rafinelerine ev sahipliği yapmasıyla almaktadır. Gujarat eyaletinde bulunan Jamnagar Rafinerisi dünyanın en büyük tek lokasyonlu petrol rafineri tesisi olma özelliği taşıyor. Ayrıca Hindistan’da yer alan petrol rafineleri teknolojik açıdan da oldukça gelişmiş seviyededir bu sayede dünyanın en kalitesiz ya da ağır ham petrollerini dahi işleyip yüksek kalite motorine ve uçak yakıtına dönüştürebiliyorlar.

Hindistan bu seviyeye özellikle krizlerle geldi diyebiliriz zira Rusya-Ukrayna Savaşı ve Ortadoğu’daki krizlerden dış politika manevralarıyla yararlanıyorlar.  Hindistan özellikle Batı ülkelerinin Rusya’ya yaptırımları sonrası Rusya’dan ucuz ham petrol alımını arttırmış aynı zamanda Venezuela üzerinden de oldukça ucuza ham petrol alımları yapmış ve bu alımları büyük miktarlarda yaparak kendi teknolojik ve dev tesislerinde işleyerek yüksek kârlar ile dışarıya satmıştır. Hindistan için kriz dönemleri adeta bir kazanç dönemine dönüşüyor diyebiliriz bu sayede herhangi bir kriz anında enerji ihracatında Hindistan ilk aranan ülke oluyor.

Bir dönem de olsa özellikle ABD’nin Rus petrolünün alınmasının yaptırımlara tabi olacağı açıklandığında dahi yüksek alımlar yapmışlar ve gümrük vergisi tehditlerine aldırmamışlardı. Bu sayede milyarlarca dolarlık kar marjlarını sürdürüyorlar diyebiliriz. Rusya’nın yaptırımlar sonrası ucuza satmak zorunda olduğu ham petrolü alıp yüksek karlarla dünyaya pazarlıyorlar.

Rusya ve ABD’nin sevkiyatları azaltması ya da Ortadoğu’da Hürmüz gibi sorunların oluşması Körfez ülkelerinden sevkiyatların azalmasından dolayı Hindistan Avrupa’nın önemli enerji taşıyıcılarından biri konumuna geliyor. Ayrıca Avrupa’da enerji fiyatlarının yüksekliği maliyetler ve çevre düzenlemelerinin getirileri sonrasında birçok Avrupalı rafineri kapanmıştı fakat Avrupa’nın açıklarını kapatmak için Hindistan rafineleri sürekli çalışır halde diyebiliriz. Türkiye’de bu tür krizlerde arz güvenliği sağlamak için Hindistan gibi ülkelere yönelerek enerji ithalatı yapıyor.

Türkiye'nin Hindistan gibi alternatif tedarikçilere yönelmesi, kısa vadede enerji arz güvenliğinin korunması açısından önemli bir avantaj sağlamaktadır diyebiliriz ancak tedarik kaynaklarının çeşitlendirilmesi, Türkiye'nin dışa bağımlılığını tek başına ortadan kaldırmamaktadır.

Küresel enerji krizleri, petrol ürünlerine erişimin yalnızca üretim kapasitesiyle değil, rafinaj altyapısı, ticaret ağları ve jeopolitik gelişmelerle de şekillendiğini bizlere göstermektedir. Bu nedenle Türkiye'nin enerji stratejisinin alternatif tedarikçilerle ilişkileri geliştirmekle sınırlı kalmaması yerli üretim, rafinaj kapasitesi, stratejik stoklar ve enerji verimliliği gibi alanları da kapsaması gerekmektedir.

Asıl mesele, kriz dönemlerinde yeni tedarikçiler bulabilmekten ziyade Türkiye'nin bu krizlerin ekonomik ve stratejik etkilerine karşı dayanıklılığını artırabilmesidir. Bu noktada da Türkiye enerji arzını geliştirmek adına alımlarını sürekli arttırmış ve birçok enerji şirketiyle sözleşmeler imzalamıştır. Ayrıca enerjide dışa bağımlılığı düşürmek adına da çabalar daha fazla artmış durumdadır buna en iyi örnek Gabar’da günlük üretimin 85.000 varile çıkması gösterilebilir 2027 hedefi ise 100.000 varildir. Yerli üretimin daha fazla artış göstermesi uluslararası şoklara karşı Türkiye’nin daha dirençli olması manasına gelecektir.

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığımızın açıklamalarına göre de 2026 tarihinin ilk altı ayında Türkiye’nin toplam yurt içi petrol üretimi 23,1 milyon varil seviyesinde ve bu üretimin %60’ı Gabar’dan gelmiştir. Türkiye'nin enerji alanında dışa bağımlılığını azaltma çabaları yalnızca alternatif tedarikçilerden petrol ürünleri satın alınmasıyla sınırlı değildir bu noktada Gabar'da gerçekleştirilen ham petrol üretimi de bu stratejinin önemli bir parçasını hali hazırda oluşturmaktadır. Fakat ham petrol üretimi ile motorin gibi rafine petrol ürünlerinin tedariki birbirinden farklı süreçlerdir. Gabar'daki üretim Türkiye'nin ham petrol arzına katkı sağlarken motorin ihtiyacının karşılanması, rafinaj kapasitesine ve petrol ürünleri piyasasındaki arz koşullarına bağlıdır. Dolayısıyla yerli ham petrol üretimindeki artış, Türkiye'nin enerji güvenliğini desteklese de motorin ithalatına duyulan ihtiyacı tek başına ortadan kaldırmamaktadır diyebilirim.

Yazarın tüm yazıları